پروفسور محمد حسن زاده – استاد دانشگاه تربیت مدرس و رئیس پژوهشگاه علوم و فناوری اطلاعات ایران
. مدیریت دانش نسل اول خیلی فناوری گرا بود و مدیریت دانش به عنوان کاری اضافه بر وظایف در نظر گرفته می شد و عمدتاً افراد یک فایل اِکسل، اَکسس، نرمافزار، یا سامانهای درست میکردند و آن را روی میز مدیر قرار می دادند و میگفتند که این مدیریت دانش است. مدیریت نسل دوم مردمگرا بود و مدیریت دانش به عنوان کاری در کنار سایر کارهای مدیران و کارکنان در سازمان/کسب و کار در نظر گرفته می شد. متخصصان متوجه شدند که انسانها در مدیریت دانش، خیلی نقش دارند و اگر ما نتوانیم در آنچه که در ذهن و مخیله انسانها و در درون فرایندها، مصنوعات، محصولات و خدمات، و تجربه مشتریان وجود دارد، را گردآوری کنیم و پردازش کنیم، مدیریت دانش امکان پذیر نخواهد شد.
نسل سوم مدیریت دانش بر بهره وری متمرکز شد. در این نسل، مدیریت دانش به عنوان کاری که به انجام کارها کمک می کند در نظر گرفته شد. انجام کارها بدون مدیریت دانش و تکیه بر تجربه های پیشین و دانش آینده نگر عملاَ امکان پذیر نبود. در بهرهوری مساله اصلی این است که خروجی فرایند بدون افزایش (و حتی کاهش) در میزان ورودی به دست آید. و این کار بدون تکیه بر دانش و افزایش چگالی دانش در فرایند تولید محصول و خدمت امکان پذیر نیست. مثال های بسیار زیادی از تولید ارزش افزوده با اتکای بر دانش وجود دارد که مشهورترین آن فروش آهن به صورت تیرآهن (به مقیاس هزار کیلو) یا تبدیل آن به آلیاژهای قابل استفاده از ابزار دقیق (به مقباس گرم) است که تنها با ترکیب ورود با دانش موجب افزایش شگفت انگیز ارزش آفرینی می شود. ایجاد محتواهای الکترونیکی و فروش چندین باره آن بدون ایجاد هزینه تولید و توزیع نیز از جمله مثال های مهم است که به کار برده می شود.
نسل چهارم مدیریت دانش که از دو سال پیش معرفی شده است (حسن زاده، 1400) مدیریت دانش تحولی هست. در این نگاه، مدیریت دانش ابزاری است که به تحول سازمان یا کسب و کار به ویژه تحول دیجیتال آن کمک می کند. دانش به عنوان یک عامل تحول در نظر گرفته می شود. یعنی مدیریت دانشی میتواند موثر باشد که بتواند در سازمان تحول ایجاد بکند و تحول، تحول دیجیتال، تحول مجازی یا هر تحولی که میتواند سازمانها را به سمت پایداری هدایت کند. در دو سال گذشته اتفاقی جدید و بنیان برافکن افتاده است و آن حضور هوش مصنوعی است؛ من در کنار هرم مشهور داده تا خرد که در ادبیات به وفور یافت می شود، هرم دوم ایجاد کرده ام که بر زبدگی تا ارزش آفرینی تمرکز دارد. این هرم در سازمانها و مکتب های مدیریت مورد غفلت واقع شده است. نکته اصلی این است که باید خرد و دانش را به زبدگی تبدیل کنیم. زبدگی به معنای توان تصمیم گیری موثر و انجام بی نقص یک عمل است. بنابراین، زبدگی را باید به تصمیم و تصمیم را به اقدام تبدیل کرد. در پایان هرم، از تصمیم و اقدام باید ارزشی ایجاد شود. با این تفسیر، یک مارپیچی از داده تا ارزش آفرینی شکل می گیرد. این مارپیچ با دستیابی به پایداری که در اهداف هزاره سازمان مل مورد تاکید قرار گرفته است، چرخه ارزش آفرین توسعهگرا ایجاد می کند. این منطقه تقریبا در ادبیات و اقدام ها فراموش شده است.
همزمان با توسعه کاربرد عامل های هوشمند، باید ورود به نسل پنجم مدیریت دانش اعلام کنیم. نسل پنجم مدیریت دانش، مدیریت دانش هوشمند است. در این نسل، مدیریت دانش با محوریت عامل های هوشمند، شکوفایی استعدادهای انسانی را چندبرابر میکند. هوش مصنوعی زمینه را برای تکرار مارپیچ پایداری و تداوم چرخه داده تا ارزش را فراهم ساخته است. البته باید توجه داشت که در هرم داده، اطلاعات، دانش و خرد (چنانچه بخواهیم سهم عملکردی انسان و عامل های هوشمند را نشان دهیم) غلبه بر عاملهای هوشمند است. اما در هرم زبدگی، تصمیم گیری، اقدام و ارزش آفرینی تعامل انسان و عاملهای هوشمند بسیار مهم است. امروزه سازمانهایی موفق خواهند بود که مدیریت دانش هوشمند را به کار بگیرند و منابع انسانی بتوانند از قابلیت های مدیریت دانش هوشمند برای توسعه اهداف سازمانی استفاده کنند. چنانچه از مدیریت دانش هوشمند استفاده شود، ارزش آفرینی اتفاق خواهد افتاد. در مدیریت دانش هوشمند، با وجود بکارگیری گسترده عامل های هوشمند، راهبری عامل انسانی بسیار مهم است. چنانچه بخواهیم مدیریت دانش هوشمند را تعریف کنیم عبارت است از «مجموعه فرایندهای هوشمند شناخت، کسب، ممیزی، سازماندهی، اشاعه، ارزش آفرینی، کاربست و خلق دانش برای دستیابی به و توسعه اهداف کسب و کار با راهبری انسان و محوریت عامل های هوشمند مولد». (حسن زاده، 1404، 307)
حسن زاده, محمد. (1404). مدیریت دانش هوشمند: آغازی نو برای تسهیل تحول. علوم و فنون مدیریت اطلاعات, 11(2), 303-317. doi: 10.22091/stim.2025.3968
